Szczere Kocisko

 Tak, znów nie mam czasu na pisanie dla siebie, więc wstawiam pracę-rozgrzewkę przed finałem OLiJP-u... Smacznego!

 Literatura niewątpliwie jest bardzo ważnym elementem kultury. Stanowi źródło wiedzy, pobudza wyobraźnię, skłania do refleksji i stanowi pomost między czytelnikiem a artystą – jak każde dzieło sztuki. Czytając, omija się ograniczenia, jakie niesie rzeczywistość. Przepaść czasowa pomiędzy osobą czytającą a autorem książki, a także różnica w sposobie patrzenia na świat w przeszłości i dziś przestają mieć znaczenie, bowiem słowa zawarte w książkach są niezależne od zmian zachodzących na świecie. W powieści Gabriela Garcii Marqueza „Sto lat samotności” pada stwierdzenie „To byłby koniec tego zasranego świata, gdyby ludzie podróżowali pierwszą klasą, a literatura wagonem bagażowym”. Aby w jak najlepszym stopniu zrozumieć jego treść, należy odkryć metaforyczne znaczenie tego zdania, a także zwrócić uwagę na kontekst, w jakim to stwierdzenie padło.

  Akcja „Stu lat samotności” toczy się na przełomie XIX i XX wieku w Kolumbii. Był to czas, w którym książki były głównym, jeżeli nie jedynym nośnikiem kultury. A więc, pojawiające się w przytoczonym fragmencie tekstu słowo „literatura”, może być uznane za synonim kultury. Ponadto, w Macondo, czyli fikcyjnej miejscowości, w której toczy się akcja powieści Marqueza, przemieszczanie się za pomocą kolei było czymś nienaturalnym, związanym ze światem zewnętrznym, od którego rdzenni mieszkańcy osady byli odizolowani. Pociągi pojawiły się wraz z telegrafem, gramofonem i kinem, były znakiem mijającego czasu i przemian, które dokonywały się na świecie, więc mogły być traktowane z dozą dystansu – jak wszystkie wchodzące z życie nowinki. Myśląc w ten sposób łatwo zrozumieć, dlaczego oburzenie mogło budzić nadanie przez tajemnicze zdobycze technologiczne większych przywilejów masie, niż sztuce.

  Moim zdaniem, obawa wyrażona z przytoczonym stwierdzeniu niesie za sobą dość jasne przesłanie – nie można pozwolić na to, aby sztukę (w tym przypadku literaturę) traktowano bez należnego jej szacunku i pozbawiono przypisywanej jej od wieków wartości. Życie bez sztuki byłoby bardzo nudne i ubogie w refleksje, a ludzie pozbawieni zainteresowania sztuką staliby się bezbronni wobec manipulatorów. Okazuje się jednak, że często uznawanie książek za nośnik kultury i sztuki „lepszego gatunku”, niż popularne wśród młodych ludzi kino oraz komiksy, a także, należące do nowych mediów, gry komputerowe czy strony internetowe, odciąga ludzi od tych „gorszych” form obcowania ze sztuką i utrwala uprzedzenia wobec tego, co nowe.

  Kolejnym funkcjonującym mitem związanym z literaturą jest opinia, że nie jest to forma sztuki atrakcyjna dla młodych ludzi. Sądzi się, iż młodzież całkowicie pochłonięta jest życiem w wirtualnym świecie złożonym z jedynek i zer, i nie potrafi docenić klasyków. Rzeczywiście, często zdarza się, że uczniowie wykazują opór wobec lektur szkolnych i sposobu ich analizowania, jednak to oni są najsilniejszą grupą czytelników w Polsce – z przeprowadzanych przez Bibliotekę Narodową badań wynika, że czyta około 60% nastolatków i nieco ponad 30% osób sześćdziesięcioletnich i starszych. Co prawda, częstotliwość z jaką przeciętny nastolatek sięga po książkę jest trzy razy mniejsza niż w przypadku ludzi ponadsześćdziesięcioletnich, jednak można to wytłumaczyć wieloma czynnikami takimi, jak ilość wolnego  czasu.

  Jak wiadomo, młodzi ludzie wykazują silną potrzebę przynależności do grupy i utożsamiania się z nią. To zjawisko nadaje specyficzny charakter czytelnictwu nastolatków – wyjątkowo rozbudowane okazują się środowiska skupiające w sobie fanów konkretnych książek, postaci, uniwersów. W takich środowiskach dość popularnym zjawiskiem jest pisanie przez młodzież kontynuacji swoich ulubionych powieści lub ich alternatywnych wersji. Jest to szczególnie widoczne w blogosferze i choć pisane przez fanów teksty rzadko cechuje bogate słownictwo i piękny styl, to należy uznać to zjawisko za pozytywne, ponieważ dzięki niemu młodzi ludzie mają okazję rozwinąć się twórczo. Warto zauważyć, że nawet Krzysztof Kamil Baczyński jako uczeń gimnazjum był tak zafascynowany „Ferdydurke” Gombrowicza, że stworzył własny wariant tej powieści, czyli „Gimnazjum imienia Boobalka I”, a więc takie praktyki nie są znakiem naszych czasów i nie muszą świadczyć o ograniczonej wyobraźni młodzieży.

  Literaturze skierowanej do młodych ludzi często zarzuca się brak oryginalnego, głębokiego przekazu i poruszanie ciągle tych samych problemów. W dużej mierze jest to prawda, ale nie sposób nazwać wszystkie powieści dla młodzieży bezwartościowymi. Coraz częściej powstają antyutopie lub dystopie skierowane do nastolatków. Takie utwory skłaniają młodych czytelników do krytycznego spojrzenia na otaczający ich świat, kulturę masową i społeczeństwo. Do powieści o takim charakterze zalicza się „Igrzyska śmierci” autorstwa Suzanne Collins oraz „Niezgodną” Veronici Roth.

  Obie wspomniane wyżej pozycje doczekały się swoich adaptacji filmowych. Nie budzi to wielkiego zdziwienia – tworzenie filmów na podstawie książek jest praktyką popularną i znaną od lat, a kinowe adaptacje tworzone są zarówno na podstawie najnowszych utworów, jak i klasyków. Okazuje się jednak, że nie tylko kino wykorzystuje utwory literackie – powstaje coraz więcej gier komputerowych osadzonych w świecie takich powieści, jak rosyjski bestseller „Metro 2033”, czy nasza rodzima „Saga o wiedźminie”  a także zbiory opowiadań „Ostatnie życzenie” i „Miecz przeznaczenia” Andrzeja Sapkowskiego. Przenoszenie literatury na grunt filmu, gry komputerowej lub komiksu nie odciąga ludzi od czytelnictwa, adaptacje nie stanowią substytutu książek. W przypadku gier komputerowych, rozgrywka umożliwia użytkownikowi postawienie się w roli bohatera książki, a więc czyni go aktywnym elementem świata przedstawionego, od wyborów którego często zależy dalszy rozwój akcji. Korzystanie z gier komputerowych oraz internetu przez młodych ludzi często spotyka się z dezaprobatą ze strony starszego pokolenia, ale – zdaniem socjologa Wiesława Godzica – „Internet wcale nie jest bardziej eskapistyczny od telewizji, książek, czy filmu. Przeciwnie: zasada interaktywności zmusza użytkowników do kontaktu z innymi”. Według mnie, poznawanie utworów literackich i porównywanie ich z adaptacjami filmowymi lub innymi umożliwia poszerzenie kontekstu odbieranego dzieła i spojrzenie na niego z innej perspektywy, a nie – jak twierdzą osoby uprzedzone do nowych mediów – zdanie się na interpretację reżysera, czy twórcy gry i zrezygnowanie z własnych przemyśleń.

Szczere Kocisko